¿Sabedes que...?

El llïonés ye una llingua rica en matices, singular nela sua semántica, espresiva y nidia, cannolera y sonora y siempres atorrante.
Llii

El sustantivu "vegada" / "vuelta" y las suas llocuciones alverbiales y prepositivas.

Al empar: Ex.: Dentronon toos al empar ensín ponere a recau l'adra. D'una pousa / De fincia. Ex.: ¡ Chistáivos d'una pousa! / ¡Chistáivos de fincia!. Dacuandu. Ex.: ¿Dacuandu visti un chitu verde?. En ver de.../ En nome de...Ex.: En ver de xugare, ¿ purquei nun estudias un poucu?./ En nome de xugare, ¿purquei nun estudias un poucu? Igual, Pódame, Velaiqué. Ex.: Igual vou al cine esta nueite / Pódame vaiga al cine esta nueite / Velaiqué vaiga al cine esta nueite. Outramiente. Ex.: Outramiente la miesma hestoria.

Ponese...

Veyamos los sinificados de los sigientes verbos llïoneses. Alteriase/Espiritase: Ponese nerviousu. Ex.: Nun ye que s'alterie/ Nun ye que s'espirite, tien pánicu escénicu. Arrebolase: Ponese colloráu. Ex.:Ye mui escarduza, desegida arrebólase pur cualesquier cousa. Respigese: Ponese los pelos enterizos. Ex.: Solu camentare n'eillu, respígenme toos.

Las fachinas y los sous desemeyantes nomes en llïonés sigún el sou tamannu.

Desemeyantes nomes que la llingua llïonesa da al tarrén dedicáu al cautivu de llegumias, hortalixas y dalgún que outru àrbore fruital en función del tamannu del tarrén. Fachina ye el tarrén xeneralmente arrodiáu dedicáu al cautivu de llegumias, hortalixas y árbores fruitales. Ex.: Ex.: Antiguamente de las fachinas s'estrayían alimentos abondos pal gastu, vendiendu nel mercáu los escedentes. Guerta ye un tarrén, razonablemente grande dedicáu al cautivu de llegumias, hortalixas y árbores fruitales.Ex.: Toda la ribeira del riéu tá cupada de guertas. Guertu deseméyase la guerta en quei ésti ye de minor tamannu. Ex.: La mia tía tien un guertu darréu la casa oú cautiva unas poucas hortalexas. Si'l tarrén ye més piquennu que'l dedicáau al guertu, el llïonés lu denomana eiru. Ex.: Encá tenemos un eiru que solu hai campu pa prantare cuatru leiturgas. Gurtixu ye un tarrén ensín utilidá que se reconvierte nuna fachina. Ex.: El tarrén que restaba arrequiexáu ente'l corral y el camin, la mia mai convertiulu nun gurtixu.

Verbos ditrimináos pul xeitu en que s'executa l'aición verbal.

Vamos a vere dalgunos verbos llïoneses que curremponden a llocuciones verbales castellanas formadas pur desemeyantes verbos cun un denomador común, el xeitu en que s'executa l'aición verbal. Rispóndere de mal xeitu: Retolicare. Ex.: Al requerimientu de la mai, Bríxida retolicóuye. Finare dalgú de malos xeitos: Alzaprimare. Ex.: Ye meyore nun encetar dalgú que sabemos qu'alzaprimará. Repartire de xeitu equitativu: Promediare. Ex.: Promediáronse las gannancias. Salire de xeitu espiritáu y atartalláu: Rebilbare. Ex.: Al rebilbare de casa esqueicéuse'l móvil.

Enteiramente ou pur enteiru y dalgunas llocuciones alverbiales nela llingua llïonesa.

Enteiramente ou pur enteiru. Ex.: La Bárbula yera imalia pal sou home. Cun tou y cun esu. Ex.: Cun tou y cun esu, enxamás eilla perdonóuye la sua infidelidá. Dafeitu. Ex.: Toi empuntigáu dafeitu. Sobru tou. Ex.: Sobru tou, lu más emportante ye atolecese. D'arréu. Ex.: Chegóu y d'arréu escomencipióu a descutire glayandu.

Dare. Segunda parte.

Dalgunos verbos llïoneses que corresponden cun llocuciones verbales castiellanas qu'incluyen el verbu dare. Abatanare / Celpare / Grumare: Dare una zurra. Ex.: Cómu nun me lu devuelvas abatánute / célpute / grúmute que t'esllomu. Apurrire: Dare un xostrazu. Ex.: Peru...¿qué te pasóu?. Cousa denguna, que m'apurrí cuna puerta. Ataragannare: Dare una dentada. Ex.: ¡Cómu ficisti pa que te soltara?. Ataragannéiye. Encariare: Dare la facia. Ex.: Él fou quien encarióu pur toos nosoutros.

Dare...Primeira parte.

Dalgunos verbos llïoneses que corresponden cun llocuciones verbales castiellanas qu'incluyen el verbu dare. Afayare en...: Dare l'afayada. Ex.: Dimpués d'afayare en los asistentes, escomencipióu el sou descursu. Abultare: Dare l'impresión. Ex.: Abúltame que nun habrá pa toos. Cuadrare: Dare la causalidá. Ex.: Cuadróu que ye vióu pul cai. Arrebullire: Dare asinnalis de vida. Ex.: Ya yera houra qu'arrebullieras. Ronquiare: Dare muxigangas. Ex.: Pur mueitu que me ronquies nun te lu daréi. Solecere: Dare al avíu rindimientu.Ex.: Cuandu reballas el día solece pa facere mueitas cousas.

Quedase...

Dalgunos verbos en llingua llïonesa que corresponden cun llocuciones verbales castiellanas. Entalangase: Restase arrevesáu. Ex.: Del'estacazu que recibióu'l sou coche entalangóuse nel meyu la estrada. Escalecese: Restare d'una pieza. Ex.: Cuandu recibióu la nnuncia escalecióuse. Naguare: Quedase nel sou lláu. Ex.: Nun te muevas d'y, náguate qu'agora tornu. Apazguantase / Embelase: Quedase clisáu. Ex.: Éstu ye p' apazguantase / Éstu ye p'embelase. Desperrare: Quedase ensín dineiru. Ex.: Tuvi mercandu deillas cousas y desperréime. Enteleriare: Quedase durmida una parte del cuerpu. Ej.: Cuna mala fechura enteleriéme'l brazu.

Coyere / Cullere.

Veyamos el sinificáu d'estos verbos llïoneses. Arramplare: Cullere tou lu que hai cun cierta asomu maliciosu. Ex.: Nel cloris arramplóu cun toos los pinchos. Emparare / Cullere al raspiu. Ex.: Emparóu la indireuta / Collióu al raspiu la indireuta. Cullere una bona chupa: Cullere una bona moyadura. Ex.: Púsose malu al cullere una buena chupa. Empicare: Invizcare a dalgú. Ex.: Empicóu de portame la contraria quei nun hai forma de nun descutire. Arrepunnare: Cullere dalgú cun violencia. Ex.: Arrepunnóuye'l papel de la manu. Entirriare: Tenere ronnía a dalgien. Ex.: Entirrióme y nun sei pur quéi.

Verbos llïoneses rellacionáos cun cansare.

Veyamos los sigientes verbos llïoneses rellacionáos cul verbu cansare comu eixe central. Afogonase: Cansase desegida de facere dalgú. Ex.: Nun percancia finare dengún cursu, afogónase. Atorrecere: Cansare cuna cunversa. Ex.: La conferencia ye murmieda, el conferenciante atorrece al púbricu. Trillase: Cansase debíu al trabayu y estirafola escesivos. Ex.: Vengu trilláu, guei tuvi un día mui pedernu. Derrangase: Cansase ata l'abarrancación. Ex.: Nun puedu más, tou derrangáu.

Verbos rellacionáos cun abrire.

Dalgunos verbos curiosos de la llingua llïonesa rellacionáos cul verbu abrire. Esgannare: Abrire dafeitu. Ex.: Esganna las ventanas pa que s'oree bien el cuartu. Recachare: Abrire los gueyos desaminédamente. Ex.: Tenías qu'habeye vistu la facia de sospresa, recachandu y esclamandu: ¡qué guapu!. Remellare: Abrire los gueyos zinganduyes al miesmu tiempu. Ex.: Marujita Díaz yía única remellandu. Azarramiquere: Abrire y zarrare los gueyos alternativa y rápidamente. Ex.: Nun percanciu azarramiquere nin prauticandu.

Poucu.

Veyamos dalgunos axetivos llïoneses que corresponden a un alverbiu endefiníu más un axetivu en castellán. Arrueru: Poucu mandáu. Ex.: El fiyu de Xonás y Delmira ye taravillu y arrueru. Crica: poucu decidíu. Ex.: Nun vale pa los negocios, ye un crica a l'houra de tomare determinos emportantes. Escarduz: Poucu tratabre. Ex.: Tien poucos amigos, ye una presona escarduz. Mostrencu / Trapisondu: Poucu fitu. Ex.: Nela sua tratación ye aliona y mostrenca/ trapisonda. Nnonnu: Poucu despabiláu. Ex.: Pa las cousas manuales ye nnonnu. Ralu: Poucu tapíu. Ex.: El mueche quedóute ralu. Zaramiqueiru: Poucu acordis, poucu sensatu. Ex.: La sua autuación fou zaramiqueira. Zorondu: Poucu sazonáu. Ex.: Quedóuye los farfayos llandios, taban zorondos.

La roupa, el sou estáu 2.

Pallabras en llingua llïonesa que describen l'estáu en que s'alcuentra la roupa. Roupa cómoda de casa: Pulienda. Ex.: De qu'allegu a cá póngume las zapatiellas y la pulienda y acalúgume. Roupa p'escamudare: Remú ou Remudu. Ex.: Déixote el remú / el remudu sobru'l fusqueiru. Roup'acochambrada: Revillu. ¡Fai'l favor!, porta'l revillu a la llavandería. Roupa para lavar: Zaquilada. Ex.: Recueyi la zaquilada y déixala nel cuartu la llavadora. Roupa piquenna y de color: Trastes. Ex.: Ten cuenta de los trastes, puede cayete al patiu.

La roupa, el sou estáu 1.

Pallabras en llingua llïonesa que describen l'estáu en que s'alcuentra la roupa. Roupa escumida: Desbordada. Ex.: Esos pantalones tán desbordáos pula culeira. Roupa ensín bona cayida: Espingallada. Ex.: Esi vestíu nun te pinta bien, y'espingalláu. Roupa esgargada: Faldumentu. Ex.: Nun pescanciu comu disennandu esos faldumentos puede gannase la vida. Roupa que sobrusale: Pingu. Ex.: Siempres va cun pingu la camisa afuera. Roupa enterior que sobrusale: Faraguanes. Ex.: Xúbite'l pantalón, vas ensinnandu' los faraguanes. Roupa que faz pregu: Farxola. Roupa mui usada: Melendru. Ex.: Fai 'l favor de tirere tou esti melendru. Nun sirve ni pa facere farrapos.

Xeitu de gueyare en llïonés.

Gueyare ensín que ye veyan: Achisvare. Ex.: ¡Fixáivos!, nun para d'achisvare darréu los visillos. Creye que nun nos decatamos. Gueyare carenosamente, cun firmeza, ensín apestannare: Amirare / Espetillare. Ex.: Espetillóume / Amiróume que me punxi nerviousa y confiséilu tou. Gueyare de xeitu desemuláu, cun curiosidá, pa contra un lláu: Arregilare / mirare de reguechu. Ex.: Arregila / Mira de reguechu quien vien pul'aceira d'enfrente. Gueyare cun cuidu: Gipare. Ex.: Gipa y dime lu que ves. Gueyare mal, cun malas entenciones, de xeitu arrevesáu: Malmirare / Remelare / Remellare. Ex.: El mayestu de matemáticas malmírame/remélame/reméllame, creyu que tengu el suspensu aseguráu.

Vallinu ou valle.

Un burgete ye ne llïonés un guertu allugáu nun vallinu que preferentemente ta dedicáu a cautivare árbores fruitales. Ex.: Las peras y las mazanas del burgete'l ti Baristu son famousas en toda la contorna. Las llamas, en cámbeu, son fincas dedicadas a cautivare patacas. Ex.: Todas aqueillas llamas son del mieu suegru. Una chamargera ye aquel tarrén del vallinu hómidu. Ex.: Perdióuse y alcuentraronye al cabu de dous días nela chamargera. En cuantu al tamannu del vallinu, si esti ye piquennu la llingua llïonesa propone los sigientes vocablos: Galaza, huerga, tueca, urrieta ou valiquetu. Desoutra parte si el vallinu desembouca n'outru mayore utilizaremos: Valleya, valleyu ou vallina.

Daqué, peru de qué...

El pronome ou alverbiu endefiníu dalgú, semánticamente falandu, puede referise a una rïalidá endeterminada que se desconnoce: ¿Pasóu dalgú nela mia ausencia?, ou puede facer referencia a una cantidá piquenna y endeterminada: Si quieres puedes quedate cun dalgú. A esta endeterminació del endefiníu, la llingua llïonesa amesta dalgú asomu nelos sigientes vocablos. Dalgú ensín valor: Trangallada. Ex.: ¿Qué faigu cun éstu?. Lu puedes tirere ye una trangallada. Dalgú caru: Carín. Ex.: Préstame esi coche peru alcuéntrulu carín. Dalgú bien feitu: Fitu. Ex.: Presonalmente préstanme las fitas. Dalgú mal acabáu: Farochu-a. Ex.: Estas samarras son una trangallada, tan farochas. Dalgú inconcretu peru de nnatura negativa: Corniscu. Ex.: Toy viendu venire un corniscu. Dalgú llóucu: Acilindráu. Ex.: Nun y'esfoutes, t'acilindrada.

La pella / la llacra.

Alredor las llacras / pellas, la llingua llïonesa nos propon los sigientes vocablos. Picacheda ou Rabera son aqueillas llacras piquennas ou de pouca emportancia. Ex.: Tien deillas picachedas / raberas cun facienda, nun creyu que tenga taranxeles pa pagare. Pufista ye aquel que nun las paga. Ex.: Dispédite de los cuartos que ye deixesti, ye un pufista. Pufu ye la llacra cuyu bagu avítese de xeitu fraudulentu. Ex.: S'espuchóu pula farda de los pufos que tenía, nun ye pagaba naide. Oubrigación ye'l decumentu nel que se reflexa la llacra esistente. Ex.: De poucu sírvete que tengas una oubrigación, si non te quiere pagare enxamás cobrarás. Tare pagu ye saldare la llacra. Ex.: Y cun estu que te dou tou pagu. Entrampiase ye contrayere llacras. Ex.: Entrampióse tantu cul casamientu qu'aínda tá pagándula. Pur fin y pur postre trampaleare que son los equilibrios económicos que se facen pa pagare una llacra ou rïalizare una merca. Cunu que ganna eilla tien que trampaleare mueitu pa pagare'l colexu.

Fogareare / Queimare.

Veyamos dalgunos verbos llïoneses que concretan ou definen l'aición de queimare. Aniciare'l fuéu: Chismare. Ex.: El desapuxinu producióuse pur mor del prendiu que chismóuse unos rastrollos nuna parcela prósima. Queimare de xeitu valeiru: Aburare. Ex.: Al aburase'l sou pronósticu nun reviste gravedá. Queimare dafeitu: Estofagase. Ex.: ¡Yérradu!. Pur enreame a falare cuna vecina estofagónunse las dentichas. Queimare a motiváu de las xeladas ou'l sol.Ex.: Esa pranta nun atolera'l sol, se magostará. Queimare pula calore. Ex.: Las altas temperaturas acalecienun las prantaciones de llúpulu de la contorna.

¿Cuándu fou...?

Los días respeutu a outru de referencia nela llingua llïonesa. Outur día. Ex.: Vienes a cenare cun nos esta nueite?.Sientulu, nun puedu. Tendrá que sere outur día. L'outurdía ou desoutrudía: Ex.: L'outurdía / Desoutrudía vi a Minín pasiandu'l chitu. Vispra. Ex.: ¿Sabes cuándu chegan los allegáos?. Sí, creyu que la vispra'l casamentu. Antevispra. Ex.: Antevispra'l casamentu entamarán a rebeliquere'l altar. Outava. Ex.: Outava dingonun el conciertu. Soutrodía. Ex.: Soutrodía al xueves ye'l vienres. Empasáu ou pasandu mannana. Ex.: Quedéi cul xestor empasáu / pasandu mannana. Trespasáu. Ex.: Trespasáu esamínume.

Candanga.

Autu ou fatáu d'autos atalentáos pa la garufa ou isfrute d'una coleutividá ye lu que llamamos candanga ou festa en llingua llïonesa. Si ésta ye 'specialmente zaragateira, el llïonés diz bimba. Ex.: La guela ta tan xorda que ni s'arrecendóu la bimba que ficieron los vecinos d'abaixu ayeri. Dire de candanga en llingua llïonesa ye ferriare. Ex.: Mannana nueite farriarei cun unos amigos. Tare de candanga: Tare de fosca. Ex.: Afora taranxeles que tou de fosca. Fin de candanga: Remarguxiu. Ex.: Comu remarguxiu cantonun el sou cantar más connocíu. Dire de candanga en candanga: Rumbere. Ex.: Solu quier rumbere. Candanga engayolada: Xingra. Ex.: Nun se pierde ni una sola xingra. Candanda ordinaria: Charrada. Ex.: Fou una charrada.

En albentiste tou.

Veyamos las sigientes espresiones. Tare a pique. Ex.: Tuvu a pique. Si nun pasóu cousa denguna fou gracias a la entrevención los vecinos. Tare ya un sazón pa...: Ex.: Taba ya un sazón pa salide de casa cuandu sonóu'l teléfonu. Tare a raviscape ou Tare cingudillu: Ex.: Esos nisos tan a raviscape l'árbore de tan maduras que tan. / Esos nisos tan cingudillos de tan maduros que tan. Tare'n fallu: Ex.: Los bombeiros desaloxonun l'edificiu purque taba'n fallu dimpués la esplusión.

Sabere.

Espresiones y pallabras llïonesas alredor el verbu sabere. Norteare. Querere saberlu tou. Ex.: A esta edà, los rapacines, nortean. Tenere ensennu: Sabere cómu hai que facere las cousas. Nun tendrás dengún engarniu, ye un bon profesional, tien ensennu. Aguacil: Amigu de sabere lu que nun ye incumbe y de ciscare. Ex.: Ten cuenta cunu que dices, ye un aguacil. Ciscoleiru / Gafuru: que tou lu quiere sabere. Ex.: Nun para d'entrugare, ye un ciscoleiru / gafuru. Esbucaláu: Que fala ensin sabere lu que diz. Ex.: Nun y'esfoutes, ye un esbucaláu. Nun coyere reu: Nun sabere cousa denguna d'aqueillu que entrúgaseye. Ex.: La cuenta que nun coyía reu.

Cuandu resta dalgú, restan las zarrias.

Poucas llinguas poseyen tanta variedá pa definire dalgú mui específicu cun una sola pallabra. La llingua llïonesa ye un esemplu. Veyamos dalgunas pallabras en llïonés y la sua sinificancia. Escorreduras: Llíquidu que resta dimpués d'esvaciare un recipiente. Ex.: Bebióse toda l'augua la barrila, pur deixare, nun deixóu nin las escorregudas. Espudias: Zarrias de farfallos. Ex.: Las espudias son murgallada y tírense nel contenedor manru. Rumiachos: Zarrias de farfallos nel pratu. Ex.: Mirái si tenia fame que nun deixóu rumiachos. Papín: Zarrias llíquidas de farfallos que restan nel pratu. Ex.: ¡Ten cuenta!, estás pingandu'l pisu cul papín. Turrannu: Zarrias de farfallos apelicáos ou queimáos. Ex.: Estos turrannos nun marcharán tan fácilmente. Zaratu: Plastón cerullu nela roupa enterior. Ex.: Enagua esi remudu enantias llavare. Los zaratos son difíciles de quitare.

Casnare / Piquere.

Fixáos nelas desemeyantes pallabras que la llingua llïonesa utiliza pa llamare a la puerta. Piquere y casnare curremponden a la llocución de llamare a la puerta. Ex.. Pasen ensín piquere / Pasen ensín casnare. Cuandu utilízase la chaveta pa llamare, la endormía que nos propon la llingua llïonesa ye trompeare. Ex.: Tuvi trompeandu peru nun retrucóu naide. En cámbeu si utilizamos los nnudiellos en clas la chaveta, el llïonés emprea los desoutros términos: Tuntuniare, quincare, petare ou picare. Ex.: Taba nela ducha cuandu'l camareiru tuntunióu'l/ quincóu'l / petóu'l / picóu'l cuartu, cul ruidu l'augua nun sentiye. Si'l xeitu de llamare ye carenosu atalentamos del verbu llïonés repicutiare. Ex.: Dalgú pasa cuandu repicutian.

Baba.

Estas son dalgunas pallabras rellacionadas cula baba, esa escupa papiza y abondosa que fluye a vegadas la bouca homana y dalgunos mamíferos. Babare: Esti ye'l típicu vieyu verde, ve una muyer y baba. Babiase ou Esbaballase: Fala del sou fiyu y bábiase / esbállase. Babachón ou baballón: ¡Qué quedrá esti babachón / baballón. Baballada: Dalgú pasaye, nun ye cosaria esta baballada. Baballán: ¡Ven baballán, que te vou a llimpiare!. Babadeiru: Enantias daye la mamadeira, ponye'l babadeiru.

El zatonéu.

Veyamos las desemeyantes vías púbricas cosariamente asfaltadas ou encachadas ent'edificios ou barreras en llingua llïonesa. Calzada costruyida pa la circulación arrodada: Vía. Vía de tránsitu arrodáu qu'alrodia un núcleu urbanu al que puédese acedere pur desemeyantes entraderas: Circunvalación. Praza circulare: Redondela. Vía ancha, a vegadas cun árbores a los lláos: Avenía. Vía púbrica, cosiariamente asfaltada ou enchabanada, ent'edificios ou barreras: Cai ou Rua. Cai ensín salida: Curralón. Cai estreitu: Calea, Caleya, Caleyuela ou Corrupia. Cai estreitu y foscu: Colaga. Pasu estreitu y lluengu ente múrias, casas ou elevaciones del tarrén: Caleichón, Calichón, Canaléu ou Estrechadeiru. Un caleichón grande ye una Culagona y cuandu tá formáu pur tapias baixas díceseye Caleyu. Nel mundu rural la fasteira de tránsitu ente casa y casa ye la Recusa.

Taramuezos 2

Acontinuaremos esta segunda parte culos desemeyantes nomes de chuscos, nnoques y tarugos en llingua llïonesa. Taramuezu pan dureru: Galipu, garitu ou nnezcu. Taramuezu pan grande: Morcante ou cantramiellu. Taramuezu pan cun mueita corteya y poucu molléu: Rescannu ou regoxu.

Taramuezos 1.

Una estaralada, un nnascu ou un taramuezu defínese comu la parte daqué que ripárase pur axebráu la resta. De que'l sou tamannu si ye grande ye un anacu en llingua llïonesa y si ye piquenu ye un cachu nel llïonés coloquial. Dipendiendu sua enxendra ou posición, el taramuezu que taba a l'entamu cuandu formaba parte de la resta ye la encietaúra ou la empezaúra; en cámbeu cuandu falamos el taramuezu cabeiru ye l'acabaúra. Ex.: Miércame 200 gr. de pernil york, si ye la encetaúra/empezaúra ou l'acabaúra, miércame meyore mortadela. El fatáu de taramuezos de carne y enfusa que utilízanse pal caldu ye la tallada y l'esmeneiráu piquennu cualesquier alimentu, el llïonés llámalu garabulléu. Ex.: Emprata la tallada, los garigolos y la berza del cocíu y sírvilu que you mentantu faré el garabulléu de patacas y carotas pa la ensaladilla.

Llocuciones que xiran alredor del verbu eichare.

Veyamos los sigientes conceutos y las endormías que propon la llingua llïonesa. Repitire ou eichare la calderada. Ex.: Lu primeiru que fizu fou repitire lu que debuye./ Lu primeiru que fizu fou eichame la calderada pulu que debuye. Estrannare ou annourare. Ex.: Estrannu aquellos paseyos. / Annoru aquellos paseyos. Eichare una borrega. Ex.: Deixa de gueyare y éichame una borrega. Priare. Ex.: Hai que cumere la fruita denantias que príese. Eichare a suerte ou Eichare a voleu. Ex.: ¿Quién abaixa a mercare'l pan?. ¿Lu eichamos a suerte? / Lu eichamos a voleu?.

Gandalla.

Un alimentu ye'l fatáu de sostancias que los seres vivos cumen ou beben p'ausistire. Una bona alimentación tien que basase nuna variada inxestión deillos. La llingua llionesa define la pallabra gandalla comu los alimentos nel sou fatáu. Ex.: Los pueblos primitivos lluitaron pula posesión la gandalla. Pitancia son los alimentos comunes, cotidianos que utilízanse ou inxieren de xeitu cosariu. Ex.: La nuesa alimentación ye mui cenciella, solu los días de festa amestamos a la pitancia dalguna cousa especial que nos preste. Dalgunos alimentos son abangosos dixerire, en llïonés son alimentos recios. Ex.: Nun ye conviniente cenare alimentos recios, pueden sentanos mal. Alimentos llandios: Alimentos eslaváos. Ex.: L'ayu y dalgunas especies combínanse a la perfeición culos alimentos eslaváos. Alimentos mal cocíos ou fruita ensín maurare: Alimentos royos. Ex.: Guei las fruiterías véndente la fruita roya.

Cubríu, peru cun qué i de qué xeitu.

Veyamos dalgunas pallabras llïonesas que pescudian qué xeitu ou cun qué tá cubríu un oxetu. Cubríu nneve pur enteiru: niciu. Ex.: La nevadona que cayióu anueite deixóu un paisax niciu. Cubríu nneve, nneváu: eníu. Ex.: Ainda aquedan, las cubiertas careadas al norete y los beséos, eníos. Tarrén cubríu de muruxa: toxal. Ex.: Acedere pur eiquí a la cueva ye'mposible, el toxal impídenos avanzare. Cubríu furrunnu: norintáu. Ex.: Deillos punnales norintáos fuenun atopáos nelas cabeiras escavaciones alreor la muralla. Cubríu bustiellas: embusteláu. Ex.: Tien toda la facia embustelada pula costillada que tuvu. Cubríu babachas: baballán. Ex.: Este chitu ye mui cariciosu, el cundenáu déixate un baballán.

Treitu.

El dicionariu define comu treitu, pintu ou pintina la porción d'augua ou outru llíquidu, que bébese ou puede beberse de fincia. Peru si este treitu bébese a rigelete, éste ye un chisgete ou trisquete. Ex.: El vinu d'este porrón tá fresquísimu, eicha un chisgete/trisquete y verás qué bonu. Cuandu la cantidá de vinu ye dalgú mayore q'un treitu, el llïonés emplega las pallabras llampón, chispina ou gotina. Ex.: ¿Pa bebere vinu ou augua?. You tomaré una gotina de vinu la casa, gracias.

Cocere.

A la hora consumire los alimentos, éstos pasan, xeneralmente, pur unos procesos ellaboración previos. Unu d'esos procesos ye la coción. Si lu que preténdese ye atenrecere l'alimentu pa posteriormente manipularlu, falamos d'entrecucere. Ex.: Arretira la piel los tomates entrecucienduyes unos minutos. Cocere peru nun lu al avíu: enrebollare. Ex.: Patacas enrebolladas restan rebrudas y ensin sabore. Cocere en augua y sal: socochare. Ex.: Pon a socochare los macarrones 20 m. Sometere a ellición un alimentu cru pur un periodu curtiu de tiempu getandu una testura entremedia intre cru y cocíu: entrecallare. Ex.: Los chourizos entrecalláos d'este chigre tienen sonadía.

¿Dicías dalgú?.

Veyamos dalgunas espresiones y pallabras la llingua llïonesa que curremponden cun llocuciones verbales castellanas. Dicire fulas: Ambrullere, retobare, escorchare cuervas. Ex.: Nun paga la pena escueitaye, ambrulle. / Nun paga la pena escueitaye, retoba. / Nun paga la pena escueitaye, escorcha cuervas. Falare solu: Dicire'l sou capote. Ex.: ¿Dicías dalgú?. Non, dicía'l mieu capote. Nun dicire ni una sola pallabra: Chichirigare, esplegare, nun ruxire, nun dicire ni churri ni murri. Ex.: Ententéi falare cun él, peru chinchirigóu. / Ententéi falare cun él, peru esplegóu. / Ententéi falare cun él, peru nun ruxióu. / Ententéi falare cun él, peru nun dixu ni churri ni murri.

Las restas de...

Gueyemos las endormías la llingua llïonesa a las sigientes llocuciones verbales. Rongayos de cumía nel pratu= Fafaleras ou Llambeduras. Veyamos un exemplu: Enantias d'allugare los pratos nel llavapratos hai qu'arretirare las fafaleras / llambeduras, ¡coime!. Restas de farfallos= Espudias. Ex.: Las espudias xuntu cun la moraga tírense nel contenedor manru. Restas d'esmundia la roupa. Ex.: Tendréi que tornare a llavare la samarra, restan riezas. Restas de llíquidu d'un envase= Escorreduras. Ex.: Llava la botiella, tien escorreduras de vinu entavia. Piquenas restas que prodúdense al tallare ou partire dalgú= Faragullas. Ex.: Cuandu fines d'asimare la madeira, debarre las faragullas del pisu.

Cousas de la mocedá.

La riqueza de llésicu la llingua llïonesa resta patén cun nestos exemplos la pallabra mozu. Pul sou carauter allegre, cun espellura ye un sandugeiru. Pul sou xeitu de sere alipende peru canoleru ye un pernales. Pula sua costitución fuerte peru fulgacián d'espéritu ye un mosquilón. Pula sua presencia cincenna, alta ye un mozu marmullu. Pula sua condición social, un albarrán ye'l mozu solteiru, ensín domiciliu fixu nin familia. Una mozada ou mozarra ye una panda pa candonguleare. Una mozacada ye una recua numberousa de mozos y mozas. Un caleichu ye la xuntanza la mocedá enantias la cena a desemeyanza el filandón que ye dimpués la cena y cun la participación d'adultos. La reunión ye una recua de mozos costituyíos en una organización cuya función ye atalentare desemeyantes cellebraciones.

Festeixandu un casamentu.

Vamos a citare darréu dalgunas espresiones ou pallabras la llingua llïonesa rellacionadas cuna boda. Ichase nnoviu / nnovia: echambare. Ex.: ¿Sabedes que Caminín echambóu?, ¿Nun te paez mayorina pa esas cousas?. Yá se sabe, l'amor nun tien edá. Los protagonistas un casamientu: los nnovios ou gustantes, que conviértense ne promesos enantias d'acuyundase. Las municiois, los proclamos o las velaciones son las notificaciones púbricas que fácense nela eigrexia los nomes de quienes van acuyuntase ou ordenare, pa que, si dalgien supiera dalguna talanca, lu denuncie. La manda ou mándiga ye'l fatáu d'interés y dreitos aportáos pula muyer al matrimoniu. Las municiois/proclamos /velaciones y la manda/mándiga tan quedandu en desusu pur razones evidentes. Dare'l queisu ye la cellebración previa'l casamentu que caún faz pur deseparáu. Ex.: Fou mui engayoláu dare'l queisu de Llucas. Las donas que son los agasayos de boda. Ex.: Tenía chana la casa de donas. Pur fin y pur postre la boda ou'l casamentu y el sotrodía: la tornaboda. Ex.: Nela organización el casamientu nun tuvun duelu al cuerpu. Ficieron boda y tornaboda.

Fasteiras.

Las fasteiras el monte careadas al norete, malapenas asoleadas, pa la llingua llïonesa son un abacéu. Si ésta tien una vexetación tapiza que torga'l caminare, en llïonés ye un mestedal. Las fasteiras carentes de nnieve pul esxielu debíu al augua que trescurre pur embaixu son champazos.

Allegare...

La llingua llïonesa suxiérenos el verbu aguantare comu dalgualín a la llocución " llegar antes " castellana, yía dicire: coyendu un atayu allugamos denantias al nuesu destín que diendu pul camín cosariu. El guzmiachu puntualidá pórtanos siempres a chegare tarde. Pa esta llocución verbal, el llïonés suxiérenos duas: allegare a l'ite ou allegare a los quireles.

Dime la pallabra y sabréi quién va n'esa recua.

Una llingua demuestra la sua riqueza al espresare cun una única pallabra un conceutu ou ideya ensín necesidá d'amestare matizaciones. Veyamos deillos exemplos la llingua llïonesa alredor del conceutu de recua. Recua nenos: Morga, Ricriación ou Xentiquina. Ex.: Diversas morgas/recriaciones/ xentiquinas acramaban al llíder norcoreanu cun hinos y bandeiras del país. Recua mozos: Mozacada ou Plebe. Ex.: Una mozacada / plebe acompangaban al promesu de camín la igresia. Recua piquenna: Tagayu. Ex.: Los vecinos atalentónunse'n tagayos pa trabayare. Recua nun encamelable: Catafila. Ex.: Nun debes rellacionate cun presonas d'esa catafila sinon quieres baldeare la tua nombradía. Recua inmoral: Remesturu. Ex.: Dáseyes de decente y toos sabemos que frecuenta ese remesturu.

Conteníu y continente.

Verbos nela llingua llïonesa que rellacionan el conteníu y el continente. Abruecare: vertere'l conteníu d'un recipiente. Ex.: Abrueque'l sobre nun recipiente y amestúrelu cun meyu llitru lleite y 150 gr manteiga derritida. Acogombrare / repinare / acogolmare / aculmare / arrecatare: Arramase pur cima los bordes del recipiente que contiénelu. Ex.: Ándate al pesque, el lleite tá a pique d'acogombrare la pota. Atestare: Enchenare'l contenedor cul mesmu conteníu. Ex.: Finóu'l vinu la botiella. Vei atestala. Calcare: Apetunnare'l conteníu pa enfanalu nel contenedor. Ex.: Pa podere atrancare la maleta tendrás que calcare la roupa. Chanclinare: Axitare'l conteníu moviendu'l contenedor. Ex.: Este barman apararece un acróbata chanclinandu la coutelera.

Recipientes específicos ou propios de...

La llingua llïonesa pescancia pur balde un contenedor zin que utilízase pa la bugada; en cámbeu, la castellana define comu "balde" un recipiente asemeyáu al cubu que xeneralmente destínase a contenere augua. Outros recipientes específicos ou propios son: l'envás llïonés referíu al contenedor ou recipiente de vinu, la nnatera que contien la nnata y la zapica recipiente destináu p'acontropare el lleite del munníu.

Del xeitu darréu contaréitelu.

Veyamos los desemeyantes xeitos de discontare un socesu y las endormías que propon la llingua llïonesa. Cun faladuría: Atropare. Ex.: Siempres tá atropandu culas amigas. Ensín acordición: Ciscare. Ex.: Los nenos ciscan a cualesquiera. Cun indrómina: Embutire. Ex.: Créyese qu'embutiéndulu pued'empuntigame. Cun detalle: Percontare. Ex.: Percuéntaye lu que pasóu.

Atención.

Las equivalencias llïonesas dalgunas llocuciones verbales castellanas arrodiu la pallabra atención. Emprestare atención: Aguzare ou atolenare. Ex.: Precisu qu'agora aguces/ qu'agora atolenes l'atención bien d'eillu. Ponere atención: Aprincare. Ex.: Nun ye que seya mui atalentáu peru, en cámbeu, aprinca mueitu. Gueyare cun atención: Gipare. Ex.: Gipóume peru nun me reconnocióu. Llamare l'atención: Sustribare. Ex.: Siempres fou de sustribare.

Los cachiponcios y la sua llimpieza.

Cualesquier vasaya ou recipiente ne xeneral ye un cachiponciu. Una mayoría sírvenos pa cocineare. Las espudias pegadas nel fondeiru son, en llïonés, los turrannos. L'estronil producíu al esfregare los cachiponcios esprésase n'esta llingua cul verbu esgarfechare. Cuandu'l resultáu dixuagare los cachiponcios nun ye óutimu utilizaremos el verbu enartiare y l'augua desaviana resultante ye ne llïonés auguazada ou llavazada.

Llavare.

Atolena los verbos llïoneses buchare y enlardinare. Dambos desendolcan l'aición llavare la roupa peru de xeitu desemeyante. Buchare emplica un resultáu empecable, en cámbeu, enlardinare un efeutu non tan satisfautoriu. Llavotiare porta l'aición de dixuagare de xeitu valeiru y ensín cuidu a cualesquier cousa susceutible de llavare.

Propuestas del llïonés sobru estrampiare.

Facere que dalgú ou dalgien pase a un pior estáu ou condición ye estrampiare ou esteriorare. Si l'estrampíu ye producíu pur esgaste, la llingua llïonesa nos propon el verbu tazare, en cámbeu, empréase estragare cuandu l'esgaste produzse nel fíu las ferramientas. Cuandu l'esgaste dase nela esencia, ye dire, afeuta la totalidá la presona ou oxetu utilizaremos el verbu encateperiare. Estrampiase los requeixos ou bordes ye esmundigare.

Los farfallos tán sirvíos. Segunda parte.

El resultáu cualesquier farfallu puede nun afentare del tou satisfautoriu pur deillos fautores. Gisu poucu cocíu = Berriondu. Ex.: La carne quedóute curuda, los arbeyos y las carotas talludos, esti estufáu ta berriondu. Gisu demayáu cucíu, feichu paparra = Pucha. Ex.: Estas patacas gurgutiadas tan pucha. Gisu recaldousu, sépidu, cun poucu sabore = Eslamiéu / Auguazáu. Ex.: Estos cadriles a la bannezana están eslamiéos / auguazáos, tienes que meyorare la tua receuta. Gisu mal condimentáu = Perrulsáu / Deslavaciáu. Ex.: Gisu perrulsáu / deslavaciáu, paladar deceicionáu.

Los farfallos tan sirvíos. Primeira parte.

¿Qué tien que dicire la llingua llïonesa sobru los farfallos? Mueitu y variáu. Farfallu llexeiru = Gabis. Ex.: Siempres ye conviniente un gabis denantias ponese al volante. Farfallu pesáu = Maza. Ex.: Las mazas produzme grima y queimura. Farfallu desaqueráu y llexeiru = Encalmada. Ex.: Una encalmada contribuye al bientare xeneral. Farfallu d'ingredientes baratos = Zarapicu. Ex.: Tien mueitu ensennu pa la cocina, prepárate un zapicu esqueixitu. Farfallu modestu = Puchera. Ex.: Son xente maguita, de puchera y tratos cenciellos.

En albentiste de...

Veyamos las desoutras endormías que la llingua llïonesa propon pa las llocuciones formadas pur tare en albentiste de... Tare en albentiste cayese: Tare a raviscape. Ex.: Ayeri tuvi a raviscape la escalerina. Tare en albentiste cayere: Tare cingudillu. Ex.: Esta casa tá cingudilla, los sous encimientos tan amiseriaos. Tare en albentiste arrumbase: Tare'n fallu. Ex.: La catedral Llión tuvu'n fallu nel siegru XIX. Tare en albentiste chorare: Empapuyare. Ex.: Mirái si sou mampirola, empapuyéi viendu la película.

Veyamos qué podemos perdere.

Ente outras cousas podemos deixar de vere dalgú ou dalgien nela llonxanía: Despintare ou Escumbrire. Ex.: Un deteutive xamás nun debe despintare / escumbrire al maliciosu. Perdere'l color: Esbranquinnare. Ex.: La roupa esbranquinnóu. Perdere los memoriales: Escaecere. Ex.: Cun la edá escaécese. Perdere el norete: Esnortare. Ex.: Este políticu esnortóu. Perdere un oxetu: Esperantare. Ex.: Eilla esperantóu'n perendenge. Perdere nel xuegu: Palmare. Ex.: Palmóu tou lu que tenía al chinchón. Perdere la intriquidencia: Perdere'l tentu.Ex.: Cuna tabarachina perdióu'l tentu nelas gambas. Perdere la xugosidá: Tresecare. Ex.: La xixa cul fornu tresécase. Perdelu tou: Espichare.Ex.: Nun sabe lu que ye espichare.

Esllavaciase.

La riqueza el lléxicu llïonés resta patén nelos desemeyantes xeitos d'empringase. Veyamos.Entafarrare cun cerullos, en llïonés ye cisqueare, cun peteros inesborriables ye empercutire, la facia cumiendu: ensegosase, embastinase de puelvu ye enxiarnare y la bouca: enzofarriare.

Los tratamientos nela nuesa sociedá.

Los tratamientos de cortesía ou respetu ainda válidos nelas nuesas rellaciones sociales son ne llïonés las sigientes: Vos ou Osté dalgualines al " Usted " castellán. Ti pa los tratamientos de respetu pa contra una presona reconnocida pula sua edá ou méritos, dalgualín al " Don ", " Doña " castellanos. Sinnor o Sinnora son términos que utilizamos pa dirixinos a presonas cun una notoria rellevancia social. Desoutra parte trataremos de Sinnor, Sinnora ou Sinnorina nelas nuesas rellaciones sociales cuandu deba habere cierta miración ou respetu pula falta confianza.

Morandainas.

La llingua llïonesa define morandainas comu las ariguelas qu'ententan xustificare la pérdiga de tiempu. Y, ¿cuántas hai?. Ensín dubia dala enfenitas. Andare con gasusas, caxere, gastare'l tiempu ou mougare sinifican igual que perdere'l tiempu.

L'alverbiu ahina y las suas llocuciones nel llïonés..

L'alverbiu ahina tamién dizse en llïonés: ehí, ende ou y. Riparare nelas llocuciones i espresiones del alverbiu ahina: parende, paende, azorru, vela ou velaiestá y áulu.

¿Cómu dalgunos amuesan la sua relempagucia?.

Causare relempagucia ye en llingua llïonesa: amurrunnase, atufase, emberriase, embochinchase, emborricase, encerruscase, enfadase, enfurrunnase, engrifese, enturrionase, relempaguciase. Peru, ¿de qué xeitu evidenciamos la nuesa relempagucia?. El llïonés nos propon p'amurrunnase arretirandu'l cumplimentu el verbu amulase, p'atufase arrubinánduse pul pisu: arrapazase y enfurrunnase cun pinetes: embofinere.

Ayáu.

Definimos ayáu comu la situación qu'allónxase la posición horizontal y vertical. Al reslayáu, dire de más a menos dícese: dire al reslay. Pa dalgú que tá situáu de xeitu ayáu el llïonés utiliza la llocución:en reslayu.

El moucu, narriu ou nnacria.

Un protagonista cuasi emprescendible de cualesquier cimorru ye'l moucu, narriu ou nnacria nela nuesa llingua. Ésti puede presentásenos de xeitu enguachináu: auguacilla ou enxuitu: cascarria.Los aderíos a la nnapla son neteras, nnácarras ou nnarras.Nnaclas son las pilotinas que los nuesos deos de xeitu obreiru facen cunos narrios. Pa finare son duas cousas que podemos facere cun eillos: moquexare ou surniare.

Xeitos de chagunnire.

Relatamos cun trastaléu, esu ye carpire, en voz baixa: refervere ou restroleare, lu facemos cun soníos guturales: urniare, a vueltas relampaguciamos farfullandu: retrucare y outras esllagrimandu: regunnire.

Formas de coyere.

Éstas son las endormías que'l llïonés propon pa dalgunos xeitos de coyere. Arramplare ye coyere cun cierta macana tou lu que hai n'un lláu. Collere al raspiu dagualín que emparare sinifican llogralu de pasu, cuasimente. Empicare refiérese a toupase . En sen contrariu, entirriare, sinifica tenere zuna a dalgien ou dalgu.

Llaváu la roupa.

Pa fuliminare la esmundicia la roupa (cotera) procederemos a la sua llimpieza llavándula bien (buchándula) avitiéndu que la bugada quédenos xaguatada. Pa que despréndase la esmundicia esgromaremos primeiru, llavaremos y dimpués desauguaremos ou escrariaremos. De postreiru, si lu creyemos oportunu podemos ablandare la roupa pa que'l resultáu seya más amurousu.

Roupa.

Fixémosnos nela roupa peru dende la perspeutiva la sua aparencia ou estáu. La llingua llïoanesa preséntanos las sigientes endormías pa la roupa escomía: desbordada, pa la roupa cun mala cayida: roupa espingallada, pa la esgarbada: faldumentu, pa la que faz pregas: farxola, la mui usada: melendru, la cómoda d'andare pula casa: pulienda, la grande y mal confeicionada: roupón ou la roupa mendigilla: zarapa.

La voz.

Siempres que nun gannísenos, cuna voz podemos coscuchare, farfullare, gageare ou tronicare ou falare al escuchu. Hai voces fuertes, destempradas, escandalousas, las vozacas, voces fuertes, nidias y prestosas, pedresas, voces agudas y berreonas, chipres ou galillas, voces meleiras, los sarnicios, voces roquennas y voces buiridas.

Pa sentase y sigire trabayandu.

L'asientu de tres ou cuatru pías y ensín respaldaera tien, en llïonés, nomes comu banqueta, tachuelu ou taxu. Pul sou altor defínese el sillete comu un tachuelu dalgú más baixu lu cosariu utilizáu, xeneralmente, en trabayos manuales comu'l munníu y el silletín comu'l típicu descansa pías. La taya, outramiente, ye'l taxu rústicu y chuetu de fabricación obreira.

¿Qué y de qué xeitu pueden queimase las cousas?

¿Qué y de qué xeitu pueden queimase las cousas?. Si lu que queimásenos ye los farfallos, el llïonés nos propón los sigientes verbos: abregonase, aburiase, torrase. Si ye la roupa: asturare, pur refraición del llume solar sobru las pingas d'augua: rabiare. Pul sol: requeicese / retrumbese, pur coyere dalgú: alampase y cun augua esbuleciendu: escamare. De postreiru queimase dafeitu ye estofagase.

Caminare

Guei vamos a fixanos nelas endormías que la llingua llïionesa propónenos pa dalgunos xeitos de caminare. Caminare cun cachaba ye abordonare, ente la nnieve ye ruzare nnieve, de maneira parada: trampaleare, dandu tambarones: turtubiare y de xeitu celerín: cullere'l pendinge.

Las retambufas llïonesas.

La retambufa defínese comu el fatáu de gases entestinales encirráos ou encalcáos nel cuerpu, especialmente cuandu espélense. El peidu, comu términu vulgar, puede presentase de xeitu ruidosu, cuescu ou chitu, ciscu, ensin dubia dala ésti cabeiru ye el más perigrousu. La pedurreta, en cámbeu, ye inofensiva.

Pul nome sabrás quién fízulu.

La llingua llïonesa atalenta de nomes específicos pa dalgunos cerullos dipendiendu la sua enxendra. Asina al cerullu homanu llámalu: merdecu, parraleta ou postura. Los cerullos d'ave, en xeneral, son cagadas y en particular si ye de pita: bucha, busera, cagada ou gallinaza y al de colomba: pallomina. Pa los del ganáu vacunu: culida, guesta ou monniga y si ye de xatu: embrín. Los cerullos equinos llámanse: caballuna ou cagachón, los porcinos son: cagallones, los caprinos: cagaches, los caninos son: caninas ou pelotas. Pa finare los del cuneyu son: caganetas. Impresionante la riqueza d'esta llingua.

Cuandu lu que debe de sere sólidu deixa de selu.

El cerullu, pur definición, ye más ou menos sólidu. Cuandu la sua testura ye mui llexeira tamos ente una pirla. Peru hai vueltas que pur deillos motivos conviértese en llíquidu, padeciénduse entuences la típica: burralera, cagaleta, cagarria, cerrichare, diguerrea, foira, fuira, ralifueira ou zangarria. El casu más estremu debíu al engarniu de contenese y podere allegare a buen puertu ye la zurreta.

Testura y cantidá.

¿Cuáles son las desemeyantes endormías que la llingua llïonesa da de que a la cantidá y testura la mierda, perdonanza, los fieces?. Cuandu lu xinnáu ye grande y poucu consistente, el llïonés llámalu cagarrilla. En cámbeu, si ye grande peru la sua testura ye papiza ye una gabalarda y si ye chapleta, mostrencu. Las piquenas cantidaes, seya comu seya la testura son zaraquitos.

Retrucare o gitire, ésta ye la custión.

Pa espresare la nnegación del verbu retrucare, la llingua llïonesa nos propon el verbu gitire. Retrucare de maneira inrespetuousa ye en llïonés replongare y retrucare cun refundiu: respigare.

Los lazufres.

Los azufres siempres fonun oxetu d'enquinola pa mueitos: camareiros, mozos d'hotel, mensaxeiros, etc. Los azufres tienen un xeitu d'agradecimientu, de beneplácitu. Propínanse pa gratificare una devolución dalgú mamperdíu ( afalladura ), pa compensare un defeutu ou guzmiachu de pesu en dalgú artículu ( bendición ). Anotare, pur postreiru, l'arte que demuestran dalgunos nenos pa escordennare a los suos proxenitores.

Encaballare una zapateiría.

Una vegada arrendáu ou mercáu el terráu comercial y rïalizáos los trámites convinientes procederemos a enchere la zapateiría de calzáu: zapatos, botas, calzáu rústicu ( tamangu ), botas d'augua ( cachiuscas ), zatatos de nenu ( chicarros ), zapatiellas, zapatiellas d'hibiernu ( zapatas ), chanclas, chanclos ou mazuecos y pa las creyentelas tradicionales: calzáu d'estamenna pa las madrennas ( botines ) y purquei non, patiquines ou paturros, y arreáos p'abrire la tienda.

Tratare

Tratare, Ahospare, Alguacilare y Xinxibare son cuatru verbos de la llingua llïonesa que tienen en común l' aprecanciare'l llogru d'un fin, y ye esti fin el que ditrimina utilizare unu ou outru. Tratare ye l'aceición xeneral válida pa toos los casos. Cuandu tratamos d'eichare a la xente, el llïonés poseye un verbu específicu: Ahospare. Tratare desurdire un entamu, la llingua llïonesa utiliza el verbu alguacilare y tratare de salire d'un pilancu, xinxibare sedría el verbu apropiáu. ¡Atorrante la riqueza d'esta llingua!.

Homedecere.

Las nuesas guelas sabían mui bien que ciertos tixidos, pa podere pranchalos meyore, había que homedecelos previamente, llentare. Los homes sabemos, pur propia esperencia, que pa un bon abecitáu tradicional lu primeiru que tenemos que facere ye xagaugatase. En finxu, la nostra llingua llïonesa atalenta d'un términu xeneral pa homedecere y verbos específicas comu llentare y xauguatare.

¿Qué sinifica la espresión: Tirare'l tacón?

Disfrutare d'una situación tan inmiyorable y sigura y pensare que cousa denguna nin naide podrá finare cun eilla ye tirare'l tacón al empar qu'una utopía y si non gueyái lu que pasóuyes durante la Revolución francesa a Lluis XVI y la sua muyer María Antonneta pesía que la situación yera espléndida pur eillos.

L'universu de los cascabuyos.

En xeneral, cascabuyu ye la corteya ou cubierta esterior de los tutos, deillas fruitas y d'outras cousas. En particular el cascabuyu de cualesquier simiente la llingua llïonesa denómala: presta ou aresta y a la de cualesquier frutu secu: gonxu. Bánzana, ye'l cascabuyu del conxu y la del trigu ye la cotolla. ¡Qué haberousa ye la nuesa llingua llïonesa!.

¿Escontra onde?

El míticu pograma enfantil de las décadas 70 y 80 del siegru pasáu, Cai Sésamu, podría desplicare a la perfeición conceutos comu: aquende, paende, contrafuera y contradientru. ¡Qué cannoleros yeran el Pifa, el Bras y la sua catropea!

Gambas.

Gambas. Toos tenemos duas ou deberíamoslas tenere; masque dalgunos paecen tenere cuatru. Hailas cavanilleiras, trambos, garannonas ou esgalgadas y mesmamente tucos. Cuandu dalgien tien las gambas corvas ye un patarrete.

¿Quién ye quién?

Tantu nela nnatura comu nel senu familiar homanu, ente los fillos seta habere unu d'eillos que críyase, pesía que recibire las mesmas cuidanzas, más berrueces, cun menos estrófagu, la llingua llïonesa llámalu Guardacubil. En toda piala hai un mairazu (fillu mayore) y un redrueyu ( el fillu benxamín). Servendu ye aquel que, respeutu al sou hermanu anterior, la desemeyanza d'edá ye sinificativa. Al fillu únicu , el llïonés llámaye morgáu y cuandu el fillu ye frutu d'unos pais mayores ye un tardión. ¡Qué haberousa y atorrante ye la llingua llïonesa!

Enclinare.

Esmurgese demuestra en mueitos casos enterés, confianza, curiosidá. En cámbeu, arregalase, denota paura, disconfianza ou chamusquina. Enclinanos contra un lláu ou outro pul pesu ou pur una copa de más ye revelgase

Los fillos y los sous nomes sociales.

Encónicos son los fillos nnatorales: aqueillos que nel momentu de la sua conceición los sous proxenitores nun améstayes dengún contratu llegal seya cevil ou relixosu. Furtáos son los fillos de pai desconnocíu, aqueillos cuya paternidá ye inorada, nun figurandu nel rexistru cevil. Ser de pur Dióus / Depordiós, ye'l fillu desdeixáu ou confiáu a un establecimientu benéficu.

Estrapayos.

Cualesquier materia que sírvenos pa esfregare ye un estrapayu. Si referímosnos a unu d'espartu la llingua llïonesa llamalu triezu. Pa esfregare'l pisu lu fadremos cun la xostra.

Dormire.

Dormire ou xorniare ye un estáu de sosiega consistente nela inaición ou suspensión los sentíos y toda movición voluntaria. Cuandu duérmesenos solu una gamba ou cualesquiera outra parte'l cuerpu tamos falandu d'Embarare. Si el suennu arrepulínase de nos y dormímosnos práuticamente de pía, murucamos. Deitare diez minutos dimpués de cumere ye Sestiare.

Bromïandu seriamente.

Avispardas y Entroiros son bromas del entroidu: irónicas, ácedas, críticas. Las Gayolas parten del engáun y enriedu. Talanqueiras son aqueillas que guaséanse a los promesos y persigen el sou respeliciu. Bromas bobalanas, ensín macana, que pesquisan la richola son las Tarambanadas. En cámbeu, las que buscan l'arrecaque son las Camanduladas ou Gromas.

Ventanas

Ventanas pa gueyare ou vere, ventilare ou illuminare. Ventanas piquennas (garroteiras ou mechinos). Ventanas qu'ontavia lu son más, chapurrinas (ventanos). Ventanas riba las puertas que illuminan y ventilan pasiellos y cuartos (montantes). Ventanas qu'airan bodegas y dispensas (trampelas). Ventanas de sobráos y parreiros (troneras) y ventanas d'atinción al púbricu (ventaniellas).

"Penis et vagina"

Todas las llinguas asinan desemeyantes y variaos nomes a los órganos xenitales. El Llïonés tamién. Dalgunos exemplos d'estos nomes ou apellativos del órganu xenital femenín son: Furunna, Mixadeira,Quisca, Tinteru, Vaxina y Xibra. Pa l'órganu xenital masculín tenemos: Chorra, Gaitolu, Gaita,Gananciales, Lila, Moruca, Muxa, Perindola, Perinola, Pirula, Pitu, Pizarrín y Zurrubilla.

Ente debarrere y esfregare vou sacandu'l polvu.

¿Sabes cuálas son las desemeyanzas ente Xerumpíu, Llimpión y Anidiu?. Las tres pallabras sinifican enfrescare peru... de xeitu desemeyante. Xerumpíu ye una llimpieza mui pur cima, superficial. Llimpión ye cuatramandeare la casa pa facere una llimpieza xeneral. De postreiru, Anidiu, ye una llimpieza estrordinaria pa casos ou dias especiales. ¡Qué haberousa y atorrante ye la llingua llïonesa!.

Escatafines

Escatafines.Unos dícenyes quién sou (dedada) ou quiénes yeran (piaya). Outros cuentan escontra onde van ou onde vienen (piaxes), ou en qué diban (rodá). Dalgunos son curtios al sol o al vientu (guelga), outras alcuérdanos la manqueira (sinnal). Toos son escatafines.

Llerias superficiales.

Parleta y Parpaxuela vienen a sinificare lu mesmu: lleria superficial. Outramiente nun son pallabras sinónimas. La desemeyanza ta nelos suxetos que caltienen la mesma. Parleta ye una parla mista ou solu ente homes. En cámbeu, Parpaxuela, la lleria desendólcase esclusivamente ente eillas.

Vecinos

La pallabra vecín tien, nel llïonés, el xacer de prósimu tantu nel ámbetu social comu nel físicu. Esisten, amás, outras pallabras que definen el xeitu de vecindá. Comuneru-a emplica prosimidá; ex.: Pertual ye un país comuneru d'Hespanna. Entornu-a, la vecindá ye más prósima nel espaciu; ex.: La finca entorna la mía ye de Xurde. Propiu-a ye'l términu opuestu a forasteiru-a; ex.: Olaya ye propia del mieu puebru. A lu postreiru cuandu la rellación qu'améstase ye de connocimientu ou reconnocencia utilízase la pallabra compedre; ex.: Xuan y Manugela son compedres dende rapaces.

Vamos a cumere.

El conceutu d'inxerire l'alimentu, seya l'hora que seya, correspóndese en llïonés cul verbu cumere y de xeitu coloquial xamare ou tapinnare. Pa la gandalla del meyodía utilízanse los verbos yantare ou xantare y pa la cena cenare. Pula mannán tómase l'almuerzu, y éichase ou tómase las diez y al meyu seru la sosiega.

L'Arresponsu. Sofitu p'alcuentrare lu mamperdíu.

El santoral ye variáu n'alvocaciones. Santos alvogáos de la mósica, los emposibles, del garguelu, etc. Rezare a San Antón de Padua un arresponsu puede facilitare la geta y afayu de lu estramoniáu.

Regalos

Regalare ou recibire regalos ou dambas cousas al empar. Hai regalos en xeneral y regalos qu'espresan afeutu ou consideración (agasayos). Tamién hai mándedas, donas, vistas pa muyeres cuandu esgorrifan ou estrenas que trayen un bon augueru.

Silabariu

Esti ye'l términu qu'emprea un falante llïonés contra aquel que recortinnaye la sua llingua diciénduye que nun sabe falare. ¡Habéilos hailos!.

¿Qué ye reblagase?

¡Qué fucu da atopate nun tresporte púbricu un tiparracu resblagase de tal maneira que amás d'emballumbare l'asientu que correspóndeye invade'l comuneru cuna sua maneira de sentase!. ¡Nin que pagara dos billetes!

Frasca

Una xuntanza nela cual espelléyase a tou bichu viviente, nun deixandu "títere con cabeza", un llïonés chámalu FRASCA. Participare neilla puede sere engayolada peru camentemos que tan sópitu podemos ser partícipes ou vítimas d'eilla.